Eigenschappen met een X als beginletter zijn in het Nederlands op één hand te tellen: xenofiel (iemand die openstaat voor het vreemde en andere culturen) en xenofoob (iemand die juist afkerig is van het vreemde) zijn eigenlijk de enige karaktereigenschappen die echt met een x beginnen, en die tweede is niet bepaald iets wat je op een cv zet. Wie voor een spelletje, een woordpuzzel of een sollicitatie een eigenschap met een x zoekt, heeft daarom meer aan woorden waar de x in zit: flexibel, expressief, extravert, exact, excentriek, experimenteel, extreem, exclusief, relaxed, complex en luxueus. Die tweede categorie is veel ruimer en levert bij het gemiddelde verjaardagsspel of bij een kennismakingsrondje op kantoor een stuk meer op dan de twee echte x-woorden. Hieronder staat alles op een rij, met uitleg per woord en tips voor gebruik.
Welke eigenschappen beginnen echt met een x?
Het Nederlands heeft nauwelijks woorden die met een x beginnen, en de meeste daarvan zijn leenwoorden uit het Grieks. Voor karaktereigenschappen blijven er twee over die je in een woordenboek terugvindt. Xenofiel betekent letterlijk "liefhebber van het vreemde": iemand die nieuwsgierig is naar andere culturen, talen en gewoonten, graag reist en makkelijk contact maakt met mensen van elders. Xenofoob is het tegenovergestelde: bang voor of afkerig van wat vreemd of buitenlands is. Beide woorden komen van het Griekse xenos, dat vreemdeling of gast betekent.
Daarnaast zie je soms "xtra" of "x-factor" langskomen in lijstjes, maar dat zijn geen eigenschappen in de taalkundige zin. Wie dus streng is, houdt het bij xenofiel als positieve eigenschap. Meer over de herkomst van deze woorden vind je op Wikipedia, en de officiële spelling kun je altijd checken bij de Woordenlijst Nederlandse Taal.
Welke eigenschappen hebben een x erin?
Hier wordt het interessant, want de x zit in behoorlijk wat woorden die je goed kunt gebruiken om iemand te beschrijven. Een selectie van de meest bruikbare:
- Flexibel: past zich makkelijk aan veranderende omstandigheden aan
- Expressief: laat gevoelens en gedachten duidelijk zien, in woorden en gebaren
- Extravert: haalt energie uit gezelschap en zoekt anderen op
- Exact: werkt nauwkeurig en houdt van precisie
- Excentriek: doet dingen op een eigen, ongewone manier
- Experimenteel: probeert graag nieuwe dingen uit
- Extravagant: houdt van opvallend en uitbundig
- Relaxed: rustig en ontspannen, laat zich niet snel opjagen
- Complex: heeft een gelaagd karakter, niet in één woord te vangen
- Exuberant: uitbundig en vol energie
Deze woorden zijn niet alleen bruikbaar bij spelletjes, ze zeggen ook echt iets. Flexibel en exact zijn bijvoorbeeld eigenschappen die in veel vacatures terugkomen.
Hoe gebruik je deze woorden bij een sollicitatie?
Op een cv of in een sollicitatiegesprek gaat het niet om de letter, maar om de onderbouwing. Zeg je dat je flexibel bent, geef dan een voorbeeld: een keer dat je op korte termijn een andere taak oppakte, of dat je goed omging met een plotselinge verandering in de planning. Exact laat je zien met een voorbeeld van werk waarbij een foutje grote gevolgen had gehad. Expressief past goed bij functies waarin je presenteert of klanten te woord staat.
Extravert is een woord dat veel wordt gebruikt, maar wees eerlijk: de meeste mensen zitten ergens in het midden. Een werkgever heeft meer aan "ik maak makkelijk contact met nieuwe klanten" dan aan een etiket. Praktische tips over solliciteren en het beschrijven van je eigenschappen vind je bij werk.nl van het UWV.
Waar komen deze lijstjes van pas?
Het bekendste gebruik is het spel waarbij iedereen een eigenschap moet noemen met de eerste letter van zijn naam. Xander, Xavier en Xenia hebben het dan moeilijk, en precies daarom zoekt iedereen naar deze lijst. Ook bij woordspelletjes als Pim-Pam-Pet, bij het maken van een acrostichon (een gedicht waarbij de eerste letters een naam vormen) en bij het schrijven van een vriendenboekje of een verjaardagskaart komen de x-woorden goed van pas.
Voor kinderen is het leerzaam om te ontdekken dat sommige letters gewoon weinig woorden hebben. De x, de q en de y zijn in het Nederlands zeldzame beginletters; een leuke aanleiding om samen in een woordenboek te duiken. Kijk voor betekenissen en spelling bij Van Dale of stel je vraag aan de taaladviseurs van het Genootschap Onze Taal.
Wat doe je als geen enkel woord past?
Soms vraagt een spel om een positieve eigenschap die met een x begint en is xenofiel te zwaar of te onbekend. Dan zijn er drie uitwegen die vrijwel iedereen accepteert. Ten eerste: gebruik een woord met de x erin en zeg er eerlijk bij dat de x niet vooraan staat. Ten tweede: gebruik een Engels leenwoord dat inmiddels gangbaar is, zoals "extra" in de betekenis van "altijd net iets meer doen". Ten derde: kies voor humor. "Xtreem gezellig" of "x-factor" haalt bij een verjaardag altijd de lachers.
Bij een serieuze toepassing, zoals een cv of een beoordeling, blijf je bij bestaande woorden en kies je liever een eigenschap die klopt dan een die begint met de goede letter. Uiteindelijk zegt "flexibel en exact" meer over iemand dan welk x-woord ook. En wie toch de puriteinse route wil: xenofiel is een mooi woord voor iemand die nieuwsgierig is naar de wereld, en dat is een eigenschap waar je best trots op mag zijn.