Eigenschappen met een y zijn er in het Nederlands maar een handjevol, omdat vrijwel geen enkel oorspronkelijk Nederlands bijvoeglijk naamwoord met een y begint. De woorden die je wél kunt gebruiken, zijn Engelse leenwoorden die in Nederlandse teksten gangbaar zijn: young at heart (jong van geest), yolo-gezind (leeft in het moment en grijpt kansen), yes-man (meegaand, zegt overal ja op) en yuppie-achtig (statusgericht en materialistisch). Daarnaast bestaat er een veel grotere groep eigenschappen die met ij beginnen en die in spelletjes, gedichten en namenlijstjes bijna altijd als y worden meegeteld, omdat de ij vroeger als y werd geschreven en nog steeds zo wordt uitgesproken: ijverig, ijzersterk, ijdel, ijzig, ijskoud, ijlhoofdig en ijselijk (in de betekenis van huiveringwekkend). Combineer je de twee groepen, dan heb je ruim tien eigenschappen met een y of ij die je direct kunt gebruiken, voor een cv, een acrostichon, een complimentenkaart of een woordspel. Hieronder vind je ze gesorteerd op gebruik, met uitleg per woord.
Welke eigenschappen met een y of ij passen op een cv of in een sollicitatie?
In een zakelijke context kun je het beste bij de ij-woorden blijven, omdat die voluit Nederlands en professioneel klinken. De bruikbaarste zijn:
- IJverig: hardwerkend, toegewijd, laat werk niet liggen
- IJzersterk: standvastig, laat zich niet uit het veld slaan, betrouwbaar onder druk
- IJskoud (in positieve zin): kalm in crisissituaties, raakt niet in paniek
Schrijf in een sollicitatiebrief liever "ik ben ijverig en blijf kalm onder druk" dan "ik ben young at heart". Engelse leenwoorden passen beter in een creatieve of informele setting. Tips over hoe je eigenschappen op een cv overtuigend onderbouwt, vind je bij het UWV, dat uitgebreide sollicitatietips publiceert.
Welke eigenschappen met een y gebruik je in een gedicht of op een kaart?
Voor een acrostichon (een naamgedicht waarbij elke regel begint met een letter van de naam) of een verjaardagskaart heb je meer vrijheid. Daar werken de Engelse leenwoorden juist goed, omdat ze een knipoog hebben. Voor een Yara, Yusuf, Yvonne, Yannick of Yfke kun je kiezen uit:
- Young at heart: "Young at heart, altijd in voor een avontuur"
- Yolo-gezind: "Yolo-gezind, pakt elke kans met beide handen"
- IJverig: "IJverig als geen ander, nooit te beroerd om te helpen"
- IJzersterk: "IJzersterk als het erop aankomt"
Rijmt het niet, dan is dat bij een acrostichon geen probleem; het gaat om de beginletters. Wil je het wat luchtiger, dan kun je ook "yoga-rustig" of "yoghurt-zacht" verzinnen. Dat zijn geen officiële woorden, maar op een kaart mag dat.
Welke y-eigenschappen zijn negatief?
Ook voor een eerlijke karakterschets of een ondeugend verjaardagsgedicht zijn er opties. IJdel beschrijft iemand die te veel met uiterlijk en status bezig is. IJzig is kil en afstandelijk in de omgang. IJlhoofdig betekent warhoofdig of licht in het hoofd. Een yes-man is iemand die nooit tegenspreekt en daardoor als collega of adviseur weinig waard is. Yuppie-achtig gebruik je voor iemand die vooral met geld, carrière en vertoon bezig is.
Wees voorzichtig met negatieve eigenschappen in een gedicht of speech: wat als grap bedoeld is, komt bij de ontvanger niet altijd zo aan. Kies in dat geval een eigenschap die je met een knipoog kunt brengen, zoals ijdel ("ijdel genoeg om er altijd goed uit te zien"), en laat ijzig en yes-man liever weg.
Mag je de ij als y gebruiken in woordspelletjes?
In de meeste gezelschapsspellen wel. Bij Pim Pam Pet, "namen, steden, landen" en soortgelijke categoriespelletjes wordt de ij vrijwel altijd gelijkgesteld aan de y, omdat de y anders een lege categorie oplevert. Spreek het voor het spel even af, dan is er geen discussie. Bij Scrabble en bij officiële woordenlijsten ligt het anders: daar is ij een combinatie van i en j en bestaat er geen aparte ij-steen. De Woordenlijst Nederlandse Taal bepaalt wat geldig is.
Waarom die verwarring? De lange ij werd in het oude Nederlands vaak als y geschreven, en in het Afrikaans en in veel familienamen (Van Dyk, Nyhuis) is dat zo gebleven. Op Wikipedia lees je hoe de ij en de y in het Nederlands uit elkaar zijn gegroeid, en bij Onze Taal vind je het taaladvies over wanneer je ij en wanneer je y schrijft.
Hoe omschrijf je een y-eigenschap als je er geen vindt?
Lukt het echt niet met een los woord, dan kun je een eigenschap omschrijven met een zelfstandig naamwoord dat met een y begint. Een yogi is iemand met rust en zelfbeheersing. Een youngster is een jong talent met veel energie. Een yankee is, met een knipoog, iemand met een vlotte babbel en een flinke dosis zelfvertrouwen. En wie altijd "yes" zegt tegen een nieuw plan, noem je een echte ja-zegger, of in goed Nederlands: iemand die overal voor in is.
In een zin wordt dat bijvoorbeeld: "Yvonne is de yogi van de familie: zij blijft rustig als iedereen panikeert." Zo heb je toch een y-regel die iets over het karakter zegt. Dit soort omschrijvingen werkt het best in toespraken, kaarten en gedichten, niet in formele teksten.
Welke eigenschap met een y kies je voor een kind?
Op school wordt vaak gevraagd om een eigenschap bij de eerste letter van je naam te bedenken, bijvoorbeeld voor een naambord, een klassenboek of een afscheidsgedicht van groep 8. Voor kinderen met een Y-naam zijn dit de fijnste opties: ijverig (werkt goed op school), ijzersterk (sterk en dapper), young at heart (vrolijk en speels) en yolo-gezind (durft dingen aan). Leg bij de Engelse woorden kort uit wat ze betekenen, dan snapt het kind ook wat er over hem of haar wordt gezegd.
Wil je een puur Nederlands woord, dan is ijverig de beste keus: het is positief, iedereen kent het en het past bij vrijwel elk kind. Voor een wat stoerder kind werkt ijzersterk, en voor een kind dat niet snel bang is, kun je ijskoud gebruiken in de betekenis van "blijft kalm". Meer lijstjes met eigenschappen per letter, ook voor andere lastige letters zoals q en x, vind je bij Van Dale, waar je op beginletter kunt zoeken in het woordenboek.